Myndos: Gümüşlük’ün altındaki antik kent

Her akşam Gümüşlük sahilinde balık yiyenler, Büyük İskender önünden geçtiğinde zaten eski olan bir kentin surlarından birkaç metre ötede oturuyor. Myndos, etrafı çevrili, gişesi olan bir ören yeri değil. Köyün üzerinde durduğu toprağın ta kendisi; yamaca, adaya ve deniz dibine dağılmış halde.

Bu yazı, Myndos’un ne olduğuna, arkeologların neler bulduğuna ve kenti kendi gözlerinizle nasıl görebileceğinize dair kısa bir rehber.

Myndos’tan önce: Leleglerin tepeleri

Yunan kentinden çok önce, yarımadanın batısındaki tepeler antik yazarların Karia’nın yerli halkları arasında saydığı Leleglere aitti. Dilleri ve kültürleri hakkında çok az şey biliyoruz; ama yarımadanın tepelerinde iri, düzensiz bloklardan örülmüş, “poligonal” denen ağır duvarlar bıraktılar.

Gümüşlük’ün arkasındaki 484 metrelik Kocadağ’da ve koyun üstündeki yamaçlarda bu tür duvarların parçaları ayakta. Bölgede bulunan seramikler en az Miken dönemine kadar uzanıyor; MÖ 6. yüzyıldan kalma mermer bir genç erkek heykeli (kuros) da yerin en bilinen döneminden çok önce önem taşıdığını gösteriyor. Antik kaynaklar ayrıca Palaimyndos (“eski Myndos”) adında ayrı ve daha eski bir yerleşimden söz ediyor; kıyıdaki kent yükselince terk edildiği anlaşılıyor.

Karia’nın ucunda bir liman kenti

Antik yazarlar Myndos’u Mora’daki Troizen’in kurduğu, sağlam surlu ve iyi limanlı bir koloni olarak anlatır. Kent Herodotos’ta da geçer: MÖ 499 civarında Perslerin Naksos seferi sırasında Skylaks adlı Myndoslu bir kaptan gemisini nöbetçisiz bırakırken yakalanır; ardından çıkan anlaşmazlık İon İsyanı’nın fitilini ateşleyen olaylardan biri olur.

MÖ 5. yüzyılda Myndos, Atina önderliğindeki Delos Birliği’ne vergi ödüyordu. Doğu limanındaki sualtı araştırmaları, üst yüzeyi bugün suyun hemen altında kalan devasa bir taş mendirek tespit etti; bir araştırmacı yapım tekniğine bakarak bunu aynı yüzyıla tarihliyor. Liman ağzı o kadar dardı ki, adadaki bir kuleden karşıya zincir gerilmiş olabileceği düşünülüyor.

Mausolos ve yeni kent

Gümüşlük’ü biçimlendiren kent, MÖ 4. yüzyılda, Halikarnassos’taki (bugünkü Bodrum) mezarı dünyaya “mozole” kelimesini armağan eden Karia hükümdarı Mausolos döneminde şekillendi. Mausolos yarımadadaki pek çok küçük kentin halkını yeni başkentinde topladı; ama Myndos korundu ve yeniden inşa edildi. Yeni surlar kıyıya kadar inip adaya uzanıyordu.

Anlaşılan surlar kentin büyüklüğüne göre epey cömertti. Filozof Diogenes’in kenti ziyaret ettiği ve Myndoslulara, kent kapıdan çıkıp gitmesin diye kapılarını kapalı tutmalarını öğütlediği anlatılır.

Surlar MÖ 334’te hakkını verdi. Halikarnassos’u kuşatan Büyük İskender, Myndos’u bir baskınla almaya kalktı. Tarihçi Arrianos’a göre Halikarnassos’tan denizden takviye alan savunucular, İskender’i kayıplar verdirerek geri püskürttü.

Roma, Bizans ve sonrası

Myndos, Helenistik ve Roma yüzyıllarını da atlattı. Antik bir yazar bölgenin şarabını sindirime iyi geldiği için över; zeytin ve zeytinyağı da ekonominin parçasıydı. Bizans döneminde kent bir piskoposluk merkezi oldu; Myndos piskoposlarının adı 431 ve 451 yıllarındaki konsil kayıtlarında geçer, piskoposluk 12-13. yüzyıla kadar listelerde görünür.

Adadaki kazılar geç Roma ve Bizans yapıları, mezarlar ve daha da şaşırtıcısı, Selçuklu dönemine ait sikkeler ortaya çıkardı. Kazı başkanı bunları Türk gruplarının yarımadaya 11. yüzyılın sonlarında ulaşmasıyla ilişkilendirdi.

Kazılar neler buldu

Uzun süre Myndos, daha çok antik metinlerden ve birkaç görünür kalıntıdan tanınıyordu. Bodrum Müzesi’nin daha önceki kurtarma kazılarının ardından, 2000’lerin ortasında Uludağ Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında sistemli kazılar başladı. 2005’te bulunan ve Myndoslu yargıçlardan söz eden bir yazıt, burasının gerçekten Myndos olduğuna dair son şüpheleri de giderdi.

Sonraki yıllarda öne çıkan buluntulardan bazıları:

• Kaya mezarları: Gümüşlük-Yalıkavak yolunun genişletilmesi sırasında bulunan, içinde cam ve pişmiş toprak kaplar ile bir kandil taşıyan, MS 1. yüzyıl civarına tarihlenen mezarlar.
• Liman yapısı: Tonozlu, mozaik döşemeli, sonradan üzerine haç motifli mermer döşenmiş, ilk evresi ihtiyatla MS 5. yüzyıla tarihlenen bir oda.
• Olası bir hamam: Mermer kaplamalı, su geçirmez harçlı, sonradan kireç ocağı olarak kullanılmış bir yapı.
• Tavşan Adası’nda (Asar Adası olarak da bilinir): sarnıçlı bir kilise, mezarlar, tapınak sütunu parçaları ve konut kalıntıları.
• Bir tiyatro: Jeofizik taramalarla yamaçta tespit edilmiş, ama henüz gün ışığına çıkarılmamış.

Suyun altındaki kent

Myndos’un bir kısmı deniz altında. Hiçbir antik yazarın kaydetmediği bir depremin kıyı şeridinin bazı bölümlerini su seviyesinin altına indirdiği düşünülüyor; sur ve yapılardan kopmuş bloklar sığlıklara dağılmış durumda.

Bazı kışlar deniz seviyesi belirgin biçimde düşüyor ve daha fazlası ortaya çıkıyor. 2025’in başında basında, sular çekildikçe kıyı ile Tavşan Adası arasında MÖ 4. yüzyıldan kalma sur temellerinin göründüğü haberleri yer aldı; fotoğraf çekmek isteyenler sahile akın etti.

Bugün Myndos’u görmek

Bir ziyaretçi merkezi yok, yani kenti kendiniz aramanız gerekiyor:

• Tavşan Adası’na geçiş: Sığ şeridi yürüyerek geçerken ayağınızın altındaki kesme bloklara dikkat edin. Adanın bazı bölümleri kazı alanı ve çevrili olabilir. Pratik bilgiler Tavşan Adası yürüyüşü yazımızda.
• Koyun üstündeki yamaç: Patikaları ve tarla duvarlarını izleyerek poligonal duvarlara, setlere gömülmüş sütun tamburlarına ve muhtemelen MS 5-6. yüzyıldan kalma erken dönem bir kilisenin kalıntılarına ulaşabilirsiniz.
• Sahilin kendisi: Deniz durgunken liman ağzının yakınında aşağı bakın; eski mendireğin çizgisini seçebilirsiniz.

Tabela azdır, patikalar otla kaplanmış olabilir. Serin saatlerde gidin, düzgün ayakkabı giyin ve hiçbir taşı yerinden oynatmayın, almayın. Bölge 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında koruma altında; küçük bir parça almak bile suç.

Hâlâ tartışılan bir alan

Myndos yaşayan bir köyün içinde ve koruma ile yapılaşma arasındaki denge sık sık gündeme geliyor. 2013’te bazı parseller en sıkı koruma statüsü olan birinci derece arkeolojik sit olarak tescil edildi. 2022’de Muğla’daki bölge koruma kurulunun surların dışındaki arazide sondaja izin veren kararı, bunun yapılaşmanın önünü açacağından endişe eden arkeologların ve köy halkının tepkisini çekti. Konu zaman zaman basında yeniden gündeme geliyor.

Gitmeden önce

• Birleştirin: Myndos, Gümüşlük’te yavaş bir gün planına kolayca eklenir: akşamüstü bir gezinti, ardından deniz kenarında akşam yemeği.
• Bağlam için: Bodrum Kalesi’ndeki Sualtı Arkeoloji Müzesi, bölgenin denizcilik geçmişini anlamaya yardım eder; Bodrum Yarımadası sayfamıza da göz atın.
• Yanınıza alın: Su, şapka ve hem suda yürüyüp hem yokuş çıkabileceğiniz ayakkabılar.
• Alana saygı: Hassas duvarlara tırmanmayın, çevrili kazı alanlarına girmeyin.